Susze w Polsce – czym się charakteryzują i jak im przeciwdziałać?

Susza to jedno z najpoważniejszych zjawisk klimatycznych, które coraz częściej dotyka Polskę. Choć wielu osobom kojarzy się przede wszystkim z długotrwałym brakiem opadów i upalną pogodą, jej skutki są znacznie szersze i odczuwalne w wielu obszarach życia – od rolnictwa i gospodarki wodnej, po funkcjonowanie ekosystemów oraz codzienne życie mieszkańców. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest susza, jakie są jej rodzaje występujące w Polsce, jakie skutki niesie dla ludzi, gospodarki i przyrody oraz jakie działania mogą ograniczyć ryzyko jej występowania i zmniejszyć negatywne konsekwencje niedoboru wody.

Zobacz naszą nowoczesną Mapę Geoportal360

Czym jest susza?

Zasoby wodne w Polsce są jednymi z najmniejszych w Europie. Na jednego mieszkańca Polski przypada ok. 1600 m3 wody na rok. Dla porównania, na jednego mieszkańca Europy przypada ok. 4500 m3 wody rocznie.

W świetle tak niskich zasobów wód oraz wzrastającego zagrożenia katastrofami klimatycznymi takimi jak susze, które mogą istniejące zasoby jeszcze zmniejszyć, ochrona istniejących zasobów wód powinna stać się tematem priorytetowym Państwa oraz każdego jej mieszkańca.

W Polsce zjawisko suszy występuje najczęściej w okresie letnim, gdy na zewnątrz panują wysokie temperatury, a opady deszczu są minimalne bądź nie występują wcale.

Susza nie jest zjawiskiem nagłym, lecz wolno rozwijającym się, dlatego bardzo trudno jest określić jej początek i koniec oraz jednoznacznie obszar występowania. Suszę charakteryzuje długotrwały brak opadów atmosferycznych, prowadzący do wysychania gleby oraz zmniejszania się zasobów wodnych.

Z długoletnich obserwacji klimatu wiadomo, że susza może wystąpić także wiosną bądź jesienią.

Z uwagi na coraz częstsze występowanie anomalii pogodowych takich jak susze, gradobicia, ulewy, w wyniku których powstają klęski żywiołowe, w Polsce w ustawie z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej zostały określone nie tylko zasady działania organów władzy publicznej i obywateli w przypadku wystąpienia klęski żywiołowej, ale jednocześnie zdefiniowano stany klęski żywiołowej w tym stan suszy. Zjawisko suszy zostało zdefiniowane w art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy cytowanej wyżej ustawy. W myśl tego przepisu:

„susza jest jedną z katastrof naturalnych, rozumianych jako zdarzenia związane z działaniem sił natury”.

Niejako uzupełnieniem w/w definicji stworzonej na potrzeby odszkodowań w razie klęski żywiołowej, jest definicja suszy zawarta w Art. 3. 1. 10 ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospodarskich. Zgodnie z treścią tego przepisu:

„susza oznacza szkody spowodowane wystąpieniem w dowolnym sześciodekadowym okresie od dnia 21 marca do dnia 30 września danego roku – klimatycznego bilansu wodnego poniżej określonej wartości dla poszczególnych gatunków lub grup roślin uprawnych oraz kategorii glebowych”.

Z uwagi na konsekwencje jakie niesie ze sobą susza należy stwierdzić, że nie jest ona jedynie zjawiskiem hydrologicznym, lecz raczej problemem środowiskowym, gospodarczym i społecznym.

Jakie są rodzaje suszy w Polsce?

Podobnie jak w innych krajach Europy środkowej, w Polsce zimy przychodzą coraz później i są coraz cieplejsze. Okres wegetacji roślin wydłuża się z roku na rok. Częste upały i brak wody doskwierają nie tylko człowiekowi, ale również środowisku.

W Polsce w zależności od skutków wynikających z trwania upałów oraz braku wody w środowisku wyróżnia się cztery rodzaje suszy, są to:

1. Susza atmosferyczna (meteorologiczna), która jest bezpośrednim skutkiem braku opadów. Susza atmosferyczna występuje wówczas, gdy przez dłuższy czas na określonym terenie nie występują opady bądź są one poniżej średniej wieloletniej. Suszy meteorologicznej towarzyszy znaczne zmniejszenie wilgotności, zauważalne zwłaszcza przy wysokich temperaturach oraz naruszenie zasobów wód glebowych i powierzchniowych. Etap suszy atmosferycznej nie jest groźny dla środowiska, jednak w określonych warunkach może spowodować suszę rolniczą.
2. Susza rolnicza (glebowa) – występuje wówczas, gdy przedłuża się susza meteorologiczna. Susza rolnicza charakteryzuje się znacznym obniżeniem wilgotności podłoża i niedoborem wody w strefie korzeni roślin. Przy wystąpieniu suszy rolniczej nie ma możliwości prowadzenia normalnej gospodarki rolnej. Suszy rolniczej – glebowej towarzyszą objawy stresu u roślin oraz zmniejszenie ich plonowania. Skutkiem suszy rolniczej są straty w rolnictwie i leśnictwie.
3. Susza hydrologiczna – występuje po długotrwałej suszy rolniczej. Susza hydrologiczna powoduje spadek przepływu w rzekach poniżej średniej wieloletniej, który jest efektem obniżenia zasobów wód powierzchniowych (w rzekach i jeziorach) w stosunku do średniej wartości wieloletniej. Susza hydrologiczna może powodować zagrożenie dla organizmów wodnych.
4. Susza hydrogeologiczna – jest ostatnim najbardziej dotkliwym etapem suszy, który jest następstwem suszy meteorologicznej, glebowej i hydrologicznej. Susza hydrogeologiczna charakteryzuje się tym, że następuje długotrwałe obniżenie zasobów wód podziemnych, które przejawia się m.in. wysychaniem studni.

Przeczytaj: Mapa hydrogeologiczna Polski

Jakie skutki niesie ze sobą susza?

Zjawisko suszy niesie za sobą konsekwencje nie tylko środowiskowo-przyrodnicze, ale także gospodarcze i społeczne.

Skutki środowiskowo-przyrodnicze

W zakresie środowiskowym zjawisko suszy powoduje straty przede wszystkim w uprawach rolnych i leśnych. W rolnictwie w wyniku suszy niejednokrotnie zamierają całe uprawy zbóż oraz roślin okopowych. Susza w okresie wiosennym jest bardzo niekorzystana dla roślin – zbóż jarych, wysianych wiosną. Nie sprzyja ona także roślinom wysianym jesienią, tzw. oziminom. Z powodu braku wody cierpią także rośliny okopowe. Niejednokrotnie z powodu znacznej ekspiracji słońca zauważa się obniżenie urodzaju roślin takich jak ziemniaki czy buraki. Bywa, że już w okresie zawiązywania się ziemniaków w glebie zostają one niemal ugotowane. Susza wczesną jesienią ma ogromny wpływ na urodzaj roślin hodowanych na paszę dla zwierząt. Wielkość i dotkliwość suszy w uprawach rolnych i leśnych zależą od właściwości retencyjnych gleby. Susze występujące w obszarach gleb lekkich, przepuszczalnych są bardziej dotkliwe.

Susza ma również bardzo niekorzystny wpływ na zdrowie i kondycję naszych lasów. Obniżenie poziomu wód gruntowych powoduje osłabienie drzewostanów przyczyniając się do ich obumierania, wzrostu agresywności grzybów pasożytniczych, wzrostu zagrożenia owadami liściożernymi oraz wzrostu opanowania drzew przez korniki i inne szkodniki. Skutkiem suszy w lasach są liczne pożary. Przesuszona ściółka leśna jest bardzo łatwopalna. Wystarczy iskra, aby powstał pożar.

W wyniku suszy hydrologicznej następuje obniżenie poziomu wód tak znaczne, że w niektórych obszarach Polski zauważa się brak wody w studniach głębinowych, wysychają całe rzeki i ich dopływy, masowo ginie fauna i flora.
Powstałe w wyniku suszy straty w środowisku przyrodniczym – mniejsze plony zbóż i warzyw powodują, że ceny produktów rolniczych są wyższe, co szczególnie dotyka najbiedniejsze warstwy społeczeństwa, pogłębiając ubóstwo i nierówności.

Skutki społeczne braku wody

Na świecie niewystarczające zasoby wodne mogą prowadzić do konfliktów o dostęp do wody, zarówno na poziomie lokalnym, jak i międzynarodowym.

Brak wody ma wpływ na zdrowie publiczne. Ograniczenie w dostępie do wody pitnej i higieny może zwiększać ryzyko chorób, przede wszystkim w biednych rejonach świata.

W społecznościach wiejskich susza powoduje migrację ludności wiejskiej do miast w poszukiwaniu lepszych warunków życia, co niewątpliwie prowadzi do przeludnienia i wzrostu problemów społecznych w obszarach miejskich.

Niewątpliwie susza przyczynia się do zwiększenia problemów ludzkich, destabilizuje społeczeństwo, przyczynia się do zwiększenia ubóstwa, powoduje napięcia nawet w społeczeństwach bogatych.

Skutki gospodarcze suszy

Susza dotyka nie tylko rolnictwo, ale posiada też ogromny wpływ na prowadzenie normalnej gospodarki. Np. w krajach, które posiadają elektrownie jądrowe wymagające do chłodzenia dużych ilości wody, jej brak może prowadzić do potencjalnych strat w zakresie bezpieczeństwa energetycznego kraju oraz powodować straty finansowe niemal w każdym sektorze gospodarki.

Jak przeciwdziałać suszy?

Polska jest krajem bardzo ubogim w zasoby wody. Zachowanie istniejących zasobów wody na obecnym poziomie jest trudne, ale nie niemożliwe. Wymaga jednak zaangażowania nie tylko organów Państwa, ale również całego społeczeństwa.

Całkowicie zapobiec suszy nie jesteśmy w stanie, ale poprzez rozważne i przemyślane działania można złagodzić jej skutki.

Każdy z nas może przyczynić się do zachowania istniejącego stanu wód czy to poprzez gromadzenie wody deszczowej w różnych formach czy minimalizowanie parowania wody z gleby w okresie suszy, jak również zmniejszenie jej zużycia poprzez używanie tzw. wody brudnej. Praktyka ta polega na ponownym wykorzystaniu lekko zanieczyszczonej wody zebranej z pryszniców, wanien, umywalek i pralek.

Bardzo popularne wśród mieszkańców domków jednorodzinnych jest zbieranie tzw. deszczówki w specjalnych beczkach podłączonych do rynien. W starszych gospodarstwach do zbierania wody deszczowej można wykorzystać inne zbiorniki posadowione w ziemi.

Zebrana deszczówka będzie przydatna do podlewania nie tylko roślin ogrodowych, ale i doniczkowych. Korzystając w okresie suszy z deszczówki oszczędzamy wodę pitną z kranu. Należy nadmienić, że działania społeczeństwa w zakresie gromadzenia wody są wspierane przez państwo poprzez program „Moja Woda”, który jest kontynuowany w 2026 roku.

Na mikro retencję na posesjach prywatnych przeznaczono 173 mln zł ze środków europejskich (program FEnIKS).

Bardzo dobrym sposobem na zatrzymanie wody w glebie jest ograniczenie wykaszania trawników oraz zakładanie łąk kwietnych. Zaleca się, aby wykaszanie trawników ograniczyć do minimum, a gdy to konieczne należy kosić niezbyt krótko. Pozostawienie wyższej trawy ochroni glebę, a parowanie wody z gleby będzie mniejsze.

Dobrym rozwiązaniem na zatrzymanie wody w glebie jest zakładanie łąk kwietnych. Od jakiegoś czasu zamiast trawników przydomowych czy nawet rabatowych w mieście zaleca się zakładanie łąk kwietnych. Łąki kwietne nie tylko ochraniają glebę przed parowaniem, ale stają się ozdobą każdego ogrodu czy skweru.

W rolnictwie problem niedoboru wody spowodowany suszą wymusza zmiany dotychczasowego podejścia do sposobu uprawy. Aby wschody roślin nie były narażone na suszę wiosenną zaleca się ich wysiew już wczesną wiosną, a przygotowanie gleby powinno wykonywać się tuż przed wysiewem roślin. W rolnictwie zaleca się także taki dobór roślin uprawnych, aby ich odmiany były bardziej odporne na susze.

Skuteczną metodą na przerwanie parowania i zatrzymanie jak największej ilości wody w glebie jest bronowanie, płytka uprawa talerzówką czy chociażby włókowanie.

Rolnicy, którzy ponoszą straty w uprawach na skutek suszy mogą liczyć na odszkodowania wypłacane przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa.

W gospodarce leśnej zaleca się retencjonowanie wody poprzez odbudowę i budowę nowych zbiorników wodnych oraz utrzymanie terenów podmokłych i bagiennych w naturalnym stanie. Sprzymierzeńcem leśników w zatrzymaniu wody w obszarach leśnych są bobry. Okazuje się, że budowa tam wodnych przez te zwierzęta pomaga w tworzeniu nowych zbiorników wodnych, które z czasem stają się naturalnymi akwenami wodnymi. Zatem, aby korzystać z tych naturalnych i bezkosztowych sposobów budowy tam i gromadzenia wody w lasach nie powinno się niszczyć tych budowli – a raczej je chronić (niszczenie tam i żeremi bez odpowiedniego zezwolenia jest w Polsce zakazane).

Susza w lasach objawiająca się często zamieraniem całych połaci drzewostanów jest minimalizowana przez zwiększanie powierzchni lasów, co przekłada się na większe zgromadzenie wody oraz wolniejszy jej odpływ.

Leśnicy walcząc ze skutkami braku wody w obszarach leśnych wprowadzają do drzewostanów iglastych gatunki liściaste tworząc tzw. drzewostany mieszane, które są bardziej stabilne i odporniejsze na działania szkodników (owady, grzyby, pożary).

Przeczytaj: Powierzchnia biologicznie czynna – co to jest?

Działania Państwa mające na celu przeciwdziałanie skutkom suszy

Łagodzenie skutków suszy przez działania rolników, leśników czy społeczeństwo nie byłoby tak widoczne, gdyby nie miało wsparcia w działaniach Państwa, które koncentrują się na tworzeniu planów zarządzania kryzysowego, planów przeciwdziałania skutkom suszy oraz wsparcia finansowego, programów modernizacji infrastruktury i działań mających na celu przeciwdziałanie skutkom suszy.

Kluczowym dokumentem w zakresie przeciwdziałania skutkom suszy na obszarze Polski jest Plan Przeciwdziałania Skutkom Suszy (PPSS), opracowany przez Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie. 

Plan ten określa główne kierunki działań państwa, do których należą:

Programy retencyjne i inwestycje wodne:

• „Stop suszy! Start retencji!”: Wody Polskie realizują, przeglądają i aktualizują plany, obejmujące inwestycje (budowa/przebudowa zbiorników, jazów) mające na celu zatrzymanie jak największej ilości wód opadowych w krajobrazie.
• Zwiększanie retencji korytowej i krajobrazowej: przedsięwzięcia mające na celu zatrzymywanie wody w dolinach rzek i na terenach rolniczych (np. nawodnienia podsiąkowe).
• Programy rozwoju retencji (2021-2027/2030): inwestycje w budowę zbiorników retencyjnych, małych oczek wodnych oraz odtwarzanie mokradeł.

Wsparcie dla rolnictwa (pomoc suszowa):

• System monitoringu suszy: Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa (IUNG) w Puławach monitoruje zagrożenie suszą w poszczególnych gminach.
• Pomoc finansowa: Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) wypłaca rekompensaty i ryczałty rolnikom, których uprawy ucierpiały (wnioski suszowe, często powiązane z płatnościami bezpośrednimi).
• Dofinansowanie nawadniania: programy celowe na zakup systemów nawadniających w gospodarstwach.

Działania planistyczne i systemowe:

• „Stop Suszy! Start Retencji!”: kampania i dokumentacja (PPSS) określająca niezbędne zmiany w korzystaniu z zasobów wodnych oraz techniczne i nietechniczne sposoby zwiększania retencji.
• Zgodność z przepisami (Prawo Wodne): działania realizowane są zgodnie z unijną Ramową Dyrektywą Wodną (2000/60/WE). Głównym celem Ramowej Dyrektywy Wodnej jest osiągnięcie „dobrego stanu” wód oraz zapobieganie ich pogorszeniu.

Monitoring Suszy Rolniczej w Polsce

W ramach wsparcia rolnictwa w zakresie odszkodowań w Polsce stworzono System Monitoringu Suszy Rolniczej.

System został opracowany i uruchomiony przez Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach (IUNG-PIB): https://susza.iung.pulawy.pl.

Podstawą stworzenia systemu monitoringu suszy w Polsce stały się zapisy ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospodarskich.

Podstawowym zadaniem monitorowania suszy rolniczej prowadzonej przez IUNiG-PIB jest wskazanie obszarów Polski, na których występują straty spowodowane suszą w uprawach uwzględnionych w „Ustawie o dopłatach do ubezpieczeń upraw rolnych i zwierząt gospodarskich w Polsce”.

W Systemie Monitoringu Suszy warunki meteorologiczne powodujące suszę są określane za pomocą klimatycznego bilansu wodnego (KBW), który wyraża różnicę pomiędzy opadem atmosferycznym a ewapotranspiracją potencjalną.

Opad atmosferyczny jest mierzony na stacjach meteorologicznych, natomiast wartość ewapotranspiracji potencjalnej (wyrażającej w przybliżeniu zdolność wyparowania wody z dobrze uwilgotnionego trawnika) jest obliczana przy wykorzystaniu metody Penmana.

Dodatkowo w wyznaczaniu obszarów dotkniętych suszą, oprócz wartości klimatycznego bilansu wodnego, brane są pod uwagę właściwości retencyjne gleb, ustalone według kategorii glebowych, wydzielonych na podstawie map glebowo-rolniczych.

Monitoring Suszy Rolniczej w Polsce prowadzony jest dla następujących grup i gatunków roślin:
zbóż ozimych, zbóż jarych, kukurydzy na ziarno, kukurydzy na kiszonkę, rzepaku i rzepiku, ziemniaka, buraka cukrowego, chmielu, tytoniu, warzyw gruntowych, drzew owocowych, krzewów owocowych, truskawek, roślin strączkowych.

Monitoring suszy rolniczej w Polsce jest ciągle udoskonalany.

Na chwilę obecną prowadzone są prace badawczo-rozwojowe nad wdrożeniem do prowadzenia monitoringu suszy rolniczej metod teledetekcji satelitarnej opartej o dane wysokiej oraz średniej rozdzielczości. Metody te nie tylko uwzględniają wpływ suszy, ale również innych czynników decydujących o przebiegu wegetacji i o kształtowaniu plonu. Wdrożenie metod teledetekcji satelitarnej w zakres monitoringu suszy rolniczej pozwoli udoskonalić system szacowania skutków suszy rolniczej w Polsce.

Problemem suszy od dłuższego już czasu zajmują się najwyższe organy na świecie. Według Raportu Konwencji Narodów Zjednoczonych najbardziej narażonym krajem na skutki suszy jest Afryka, jak również obie Ameryki, Indie i Australia. Według raportu najbardziej narażone na skutki suszy są społeczeństwa najbiedniejsze.

Raport Konwencji Narodów Zjednoczonych ocenia, że obecnie nawet 40% powierzchni planety jest zdegradowane co dotyka ok. połowy ludzkości.

Pomimo że nie da się całkowicie zapobiec skutkom suszy to wspólne działania zmierzające do zatrzymania i ochrony wód na planecie mogą dać pozytywne efekty.

Przeczytaj: Poziom wód gruntowych na działce – co oznacza i jak go sprawdzić?

Podstawa prawna:

1. Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej.
2. Ustawa z dnia 7 lipca 2005 r. o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospodarskich.